Yasal Uyarı / Sorumluluk Reddi: Bu makalede yer alan bilgiler yalnızca genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Ortaklık sözleşmeleri, pay devri tescilleri ve ticari yasal prosedürler hakkında kesin bilgi ve işlem adımları için ticaret sicil müdürlüklerine, noterliklere veya mali/hukuki danışmanlara başvurmanız tavsiye edilir.
Ticari hayatta yeni bir girişime başlamak veya mevcut bir şirketin ortaklık yapısını değiştirmek, yasal ve resmi prosedürlere tabidir. Ancak iş dünyasında en çok karıştırılan konuların başında "ortaklık anlaşması" ve "şirket pay devri" kavramları gelmektedir. Hukuki ve noterlik terminolojisinde "ortaklık anlaşması" şeklinde genel bir işlem türü bulunmamaktadır; bunun yerine "Ortaklık Sözleşmesi" (özellikle Adi Ortaklık Sözleşmesi) ve tüzel kişiliğe sahip şirketlerde (Limited, A.Ş., Kooperatif) gerçekleştirilen "Pay Devri" (Hisse Devri) işlemleri vardır. Bu iki yasal yapının işleyişi, tescil şartları ve noterlik süreçleri birbirinden tamamen farklıdır. Bu yazımızda, noterlikte ortaklık sözleşmesi düzenleme kurallarını, şirketlerde pay devri aşamalarını ve ticaret odası tescil zorunluluklarını tüm yasal boyutlarıyla ele alacağız.
Noterlik İşlemlerinde Doğru Tanımlar: Ortaklık Sözleşmesi ve Pay Devri
Bir iş fikrini hayata geçirmek isteyen taraflar (bireyler veya şirketler), noterliğe gittiklerinde işlemlerini doğru terimlerle başlatmalıdır.
- Eğer kurulacak yapının kendine ait bağımsız bir tüzel kişiliği olmayacaksa ve sadece belirli bir iş veya proje için güç birliği yapılıyorsa "Adi Ortaklık Sözleşmesi" düzenlenir.
- Eğer mevcut, ticaret siciline kayıtlı tüzel kişiliğe sahip bir şirketin (Limited Şirket veya Anonim Şirket) ortakları arasında hisse değişimi yapılacaksa "Pay Devri Sözleşmesi" imzalanır. Bu iki kavramın hukuki statüsü ve ticaret odası nezdindeki tescil yükümlülükleri tamamen ayrı kurallara bağlanmıştır.
Adi Ortaklık Sözleşmesi Nedir? Şartları ve Noterlik Süreci
Adi ortaklık, iki veya daha fazla kişinin, emeklerini ve mallarını ortak bir amaca ulaşmak üzere birleştirmeyi üstlendikleri, tüzel kişiliği bulunmayan en basit ortaklık modelidir.
Adi Ortaklık Sözleşmesi'nin Temel Özellikleri:
- Tarafların Yapısı: Adi ortaklık sözleşmesi iki şahıs, iki firma, veya bir firma ile bir şahıs (ya da daha fazla ortak) arasında kurulabilir.
- Konu ve Kapsam: Ortaklar, belirli bir işin veya projenin yürütülmesi amacıyla bu sözleşmeyi imzalarlar.
- Tüzel Kişilik Durumu: Adi ortaklığın kendine ait bir tüzel kişiliği (bağımsız yasal kimliği) yoktur. Ortaklar, ortaklık borçlarından dolayı şahsen ve müteselsilen (ortaklaşa) sorumludur.
- Ticaret Odası Tescili: Adi ortaklıklar ticaret odasından tescile tabi değildir. Ticaret odası sicilinde bağımsız bir unvanla yer almazlar.
- Vergi Kimlik Numarası: Ticaret odasına kayıtlı olmasalar bile, ortaklar bir araya gelerek vergi dairesinden ortaklık adına bağımsız bir vergi numarası alabilirler ve bu numara üzerinden fatura kesip, vergi mükellefiyeti tesis ederek işlerini ortaklaşa yürütebilirler.
Adi Ortaklık Sözleşmesinde Hangi Detaylar Yer Alır?
Noterde düzenlenen bir Adi Ortaklık Sözleşmesi'nde tarafların haklarını korumak adına şu yasal unsurlar sözleşme metnine eklenir:
- Ortaklık Bedeli ve Sermaye Payları: Ortakların girişime ne kadar sermaye (para, araç, gayrimenkul veya emek) koyduğu detaylıca yazılır.
- Pay Oranları: Kar ve zarar paylaşımının hangi oranlarda yapılacağı açıkça belirlenir.
- Temsil Yetkileri: Ortaklık adına kimlerin imza atmaya, fatura kesmeye veya banka işlemleri yapmaya yetkili olduğu sözleşmede tanımlanır.
Şirketlerde Pay Devri (Hisse Devri) İşlemleri Nasıl Yapılır?
Tüzel kişiliğe sahip olan sermaye şirketlerinde (Limited Şirket, Anonim Şirket ve Kooperatifler) ortakların sahip olduğu payların bir başkasına satılması veya devredilmesi işlemine pay devri denir.
Pay Devri İşlemlerinin Temel Özellikleri:
- Tüzel Kişilik: Devrin yapıldığı şirketlerin (Ltd. Şti. veya A.Ş.) bağımsız bir tüzel kişiliği mevcuttur. Borçlar ve alacaklar şahısları değil, öncelikle şirket tüzel kişiliğini bağlar.
- Payların Belirliliği: Şirket ortaklarının sahip olduğu hisse sayıları ve bu hisselerin nominal (itibari) değerleri şirket esas sözleşmesinde bellidir.
- Noter Sözleşmesi: Pay devrinin gerçekleşmesi için noter huzurunda resmi bir "Pay Devri Sözleşmesi" (Hisse Devri Sözleşmesi) düzenlenmesi ve taraflarca imzalanması zorunludur.
Limited ve Anonim Şirketlerde Pay Devrinin Resmiyet Kazanma Aşamaları
Şirketlerde pay devri işlemi sadece noterde imza atmakla tamamlanmış sayılmaz. Resmiyet kazanması için zincirleme bir prosedürün takip edilmesi gerekir:
- Genel Kurul / Ortaklar Kurulu Kararı: Limited şirketlerde pay devrinin geçerli olabilmesi için ortaklar kurulunun (genel kurulun) bu devre onay vermesi gerekir. Karar defterine yazılan bu onay kararı noterden tasdik ettirilir.
- Noterde Pay Devri Sözleşmesi: Alıcı ve satıcı notere giderek resmi hisse devir sözleşmesini imzalar.
- Ticaret Odası Tescili (Zorunlu Aşama): Noter işlemi tamamlandıktan sonra, hazırlanan belgelerle birlikte bağlı bulunulan Ticaret Odası (Ticaret Sicili Müdürlüğü) nezdinde tescil başvurusu yapılması zorunludur.
- Resmi Gazete İlanı: Ticaret Sicili Müdürlüğü tarafından tescil edilen pay devri kararı, Türkiye Ticaret Sicili Gazetesi'nde ilan edilir. Pay devri, bu ilanın yayınlanmasından sonra resmi olarak üçüncü kişilere karşı hüküm ifade eder ve tam anlamıyla resmiyet kazanır.
Adi Ortaklık Sözleşmesi ve Tüzel Kişilik Pay Devri Arasındaki Farklar
| Özellik | Adi Ortaklık Sözleşmesi | Şirket Pay Devri |
|---|---|---|
| Tüzel Kişilik | Yoktur. | Vardır. |
| Ticaret Odası Tescili | Gerekli değildir. | Zorunludur. |
| Resmi Gazete İlanı | Yapılmaz. | Yapılır. |
| Sorumluluk | Ortaklar şahsen ve sınırsız sorumludur. | Ortaklar hisseleri oranında sınırlı sorumludur. |
| Vergi Mükellefiyeti | Ortaklık adına vergi no alınabilir. | Şirket kendi adına vergi mükellefidir. |
Sıkça Sorulan Sorular
1. Anonim şirketlerde pay devri noterde yapılmak zorunda mıdır?
Limited şirketlerde pay devrinin noterden yapılması ve ticaret siciline tescili yasal bir zorunluluktur. Anonim şirketlerde ise (hisse senedi veya geçici ilmühaber çıkarılmışsa) pay devri ciro ve zilyetliğin devri yoluyla (kendi aralarında) yapılabilir, noter zorunluluğu yoktur. Ancak ispat kolaylığı açısından A.Ş. pay devirleri de sıklıkla noterde yapılmaktadır.
2. Adi ortaklık sözleşmesi noter dışında yapılabilir mi?
Adi ortaklık sözleşmesi taraflar arasında adi yazılı şekilde (kendi aralarında imzalayarak) kurulabilir. Ancak ortaklık bedeli, pay oranları ve özellikle yönetim/temsil yetkilerinin yasal olarak ispatlanabilmesi ve resmi kurumlarda (örneğin vergi dairesinde) kullanılabilmesi için noter onaylı yapılması şiddetle tavsiye edilir.
3. Pay devri sözleşmesi noter ücreti neye göre hesaplanır?
Pay devri sözleşmelerinde devredilen hissenin toplam parasal tutarı (bedeli) üzerinden binde oranında damga vergisi ve harç hesaplanır. Ayrıca imza atan ortak sayısı ve nüsha sayısına göre noter ücreti değişkenlik gösterir (sabit değildir).
4. Adi ortaklıkta ortaklardan biri ayrılmak isterse notere gidilmeli midir?
Ortaklardan birinin ayrılması veya ortaklığın feshedilmesi durumunda, yine notere gidilerek bir "Fesihname" veya "Ortaklıktan Ayrılma Sözleşmesi" düzenlenmesi, ileride doğabilecek mali ve hukuki sorumlulukların sonlandırılması açısından gereklidir.
5. Kooperatiflerde pay devri noterden mi yapılır?
Kooperatiflerde ortaklık devri genellikle kooperatif yönetim kurulunun kararı ve ortaklık defterine işlenmesiyle gerçekleşir. Ancak devrin resmiyeti ve noter tasdikli kararlar için noterlik dairelerine başvurulması yaygın bir uygulamadır.
Sonuç ve Özet
Noterlik dairelerinde genel bir "ortaklık anlaşması" işlemi bulunmamaktadır. Ticari girişimlerde yasal yapıya göre ya Adi Ortaklık Sözleşmesi düzenlenir ya da sermaye şirketlerinde Pay Devri işlemi gerçekleştirilir. Adi ortaklıkların tüzel kişiliği yoktur ve ticaret odasına tescil edilmezler; sadece iş ortaklığı kurup vergi numarası alırlar. Sermaye şirketlerinde ise pay devrinin geçerli olması için noter onaylı pay devri sözleşmesinin imzalanması, ticaret siciline tescil edilmesi ve Ticaret Sicili Gazetesi'nde ilan edilmesi yasal bir zorunluluktur.