Yasal Uyarı / Sorumluluk Reddi: Bu makalede yer alan bilgiler yalnızca genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Noterlik işlemleri ve şahit bulundurma şartları hakkında kesin bilgi için bir noterlik dairesine veya hukuk uzmanına danışmanız tavsiye edilir.
Noterlik daireleri, yapılan işlemlerin yasal geçerliliğini ve tarafların iradelerinin doğruluğunu güvence altına alan resmi kurumlardır. Bazı özel durumlarda noterlik işlemlerinin sıhhati ve tarafların iradelerinin serbestçe beyan edildiğinin tespiti için işlem esnasında tanık (şahit) bulundurulması kanunen zorunludur. Ancak şahitlik müessesesi hem vatandaşlar hem de şahitlik yapacak kişiler tarafından sıklıkla yanlış anlaşılmaktadır. Çoğu kişi şahitliği bir tür mali veya yasal "kefillik" zannederken, kimlerin şahit olabileceği konusunda da ciddi bilgi kirliliği mevcuttur. Bu yazımızda, noterlik işlemlerinde şahit bulundurulması gereken zorunlu halleri, şahitlerin taşıması gereken şartları ve bu sorumluluğun sınırlarını yasal detaylarıyla açıklayacağız.
Noterlik İşlemlerinde Şahitlik Nedir?
Noterlik işlemlerinde şahitlik, işlem ilgilisinin beyanlarının doğruluğunu, işlemin noterlik personeli tarafından kendisine yüksek sesle okunduğunu ve ilgilinin bu içeriği özgür iradesiyle kabul ettiğini resmiyete döken bir tanıklık kurumudur.
Noter huzurunda yapılan işlemlerde şahit bulundurulmasının temel amacı, işlem yapan kişinin iradesinin sakatlanıp sakatlanmadığını (baskı altında olup olmadığını) ve işlemi tam olarak anlayıp anlamadığını bağımsız üçüncü kişilerin tanıklığıyla tescil etmektir. Kanunun zorunlu kıldığı hallerde şahit bulundurulmaması, yapılan noterlik işleminin hukuken geçersiz sayılmasına (butlanına) yol açabilir.
Noterlikte Şahit Bulundurulması Zorunlu Olan 3 Temel Durum
Noterlik Kanunu ve ilgili mevzuat uyarınca, noterlik dairesinde yapılacak işlemlerde iki adet tanığın (şahidin) hazır bulundurulması zorunlu olan üç ana hal bulunmaktadır:
1. Ölüme Bağlı Tasarruflar
Kişinin vefatından sonra hüküm doğuracak olan yasal işlemler ölüme bağlı tasarruf olarak adlandırılır.
- Vasiyetname Düzenlenmesi: Noter huzurunda resmi vasiyetname düzenlenirken iki şahidin bulunması kanuni bir zorunluluktur.
- Ölünceye Kadar Bakma Sözleşmesi: Bir kimsenin, kendisine bakılması karşılığında mal varlığını devrettiği bu sözleşme türünde de şahit bulundurulması şarttır.
- Bu tür işlemlerde, kişinin son iradesinin herhangi bir baskı altında olmadan tecelli ettiğinin tespiti için şahitlik şartı son derece katı uygulanır.
2. Okur-Yazar Olmayan Kişilerin İşlemleri
Okuma ve yazması bulunmayan vatandaşların noterlik işlemlerinde, okuma-yazma bilmedikleri için imza atmaları yerine parmak izleri alınır. Okur-yazar olmayan ilgilinin parmak izinin alındığı tüm işlemlerde, metnin kendisine okunduğuna ve onun da bunu onayladığına tanıklık edecek iki adet şahidin işlem esnasında orada bulunması zorunludur.
3. Herhangi Bir Sebeple İmza Atamayan Kişilerin İşlemleri
Okur-yazar olduğu halde fiziksel engeller veya geçici rahatsızlıklar nedeniyle imza atamayacak durumda olan kişilerin işlemlerinde de şahit aranır.
- Eli veya parmağı olmayanlar,
- Felç, ileri derece parkinson gibi nörolojik rahatsızlıklar nedeniyle el titremesi olan ve imza atamayanlar,
- Kaza veya benzeri fiziksel engeller sebebiyle kalem tutamayanlar. Bu durumlarda, imza yerine parmak izi (veya mühür/işaret) kullanılır ve işleme mutlaka iki şahit eşlik eder.
Şahitlerde Aranan Nitelikler (Kimler Şahit Olabilir, Kimler Olamaz?)
Noterlik işlemlerinde şahitlik yapacak kişilerin yasal olarak belirli şartları taşıması gerekir. Herkes noterlikte şahitlik yapamaz.
Şahitlerin Taşıması Gereken Şartlar:
- Okur-Yazar Olmak: Şahitlerin okuma ve yazma bilmesi zorunludur. Okuma-yazma bilmeyen bir kişi noter işlemine şahitlik edemez.
- Temiz Sabıka Kaydı: Şahitlerin yüz kızartıcı suçlardan mahkumiyetinin bulunmaması ve yasal olarak şahitlik haklarından mahrum edilmemiş olması gerekir.
- Akrabalık Yasağı (En Önemli Kural): Şahitler, işlem yapan kişilerin (ilgili tarafların) yakından veya uzaktan akrabası olmamalıdır. Eşler, anne, baba, çocuk, kardeş, amca, dayı, teyze, hala gibi kan ve kayın hısımları noterlik işlemlerinde tanıklık yapamazlar. İşlemle doğrudan veya dolaylı bağı olmayan tamamen bağımsız kişilerin şahit seçilmesi yasal bir zorunluluktur.
Şahitlik ve Kefillik Arasındaki Fark Nedir?
Halk arasında en yaygın yanılgılardan biri, noter şahitliğinin bir tür "kefillik" olduğu ve işlemin mali sorumluluklarına ortak olunduğu düşüncesidir.
Şahitlik kesinlikle bir kefillik değildir.
- Kefillikte, borçlu borcunu ödemediğinde kefil olan kişi bu borçtan şahsen sorumlu olur.
- Noter şahitliğinde ise şahidin hiçbir maddi veya borç ilişkisi sorumluluğu yoktur. Şahit, yapılan sözleşmenin içeriğindeki borçlardan veya taahhütlerden dolayı sorumlu tutulamaz. Şahit sadece o anki duruma, yani işlemin usulüne uygun yapıldığına tanıklık eder.
Noter Şahidinin Yasal Sorumluluğu Neleri Kapsar?
Noter şahidinin sorumluluğu tamamen işlemin "gerçekleşme anı ve usulü" ile sınırlıdır.
- Şahitler, noter belgesinde yazan işlemin noter personeli tarafından işlem ilgilisine yüksek sesle okunduğuna,
- İlgilinin bu işlemi duyduğuna, anladığına ve özgür iradesiyle kabul edip onayladığına şahitlik ederler.
- Dolayısıyla, noterlik evrakında yazan yasal veya finansal işlem içeriği şahitleri bağlamaz. Şahidin yasal sorumluluğu, yalnızca işlemin ilgilinin iradesine uygun ve baskısız bir ortamda yapıldığını doğrulamaktan ibarettir.
Sıkça Sorulan Sorular
1. Türkçe bilmeyen yabancı uyrukluların noter işlemlerinde şahit gerekir mi?
Türkçe bilmeyen kişilerin işlemlerinde şahitten ziyade yeminli tercüman bulundurulması zorunludur. Ancak yabancı kişi aynı zamanda imza atamıyor veya okur-yazar değilse, yeminli tercümanın yanı sıra iki adet Türkçe bilen bağımsız şahit de istenir.
2. Noterlik çalışanları işlemlere şahitlik edebilir mi?
Hayır. Noterlik Kanunu uyarınca, işlemi yapan noterin kendisi, noter vekili, noterlik dairesi personeli ve çalışanları o dairede yapılan işlemlere tanıklık (şahitlik) yapamazlar.
3. Şahitlerin noterlik dairesinde hazır bulunması zorunlu mudur?
Evet. Şahitlerin işlem anında fiziksel olarak noterlik dairesinde bulunması ve hazırlanan resmi tutanağı/belgeyi taraflarla birlikte imzalaması zorunludur. Sonradan gelip imza atılması veya uzaktan onay verilmesi geçersizdir.
4. Akraba şahit gösterilirse ne olur?
Yasal yasağa rağmen tarafların akrabası olan bir kişinin şahit olarak gösterilmesi ve işlemin bu şekilde tamamlanması durumunda, ileride açılabilecek bir davada yapılan işlemin usulsüzlük nedeniyle iptal edilmesi riski doğar. Bu nedenle noterler akrabalık durumunu işlem öncesinde titizlikle sorgular.
5. İmza yeteneği geçici olarak kaybolanlar şahit getirmeli midir?
Evet. Örneğin sağ eli kırık olan ve geçici olarak imza atamayan bir kişi okur-yazar olsa dahi, o an imza atamadığı için parmak iziyle işlem yapacaktır ve bu işleme iki şahidin eşlik etmesi gerekir.
Sonuç ve Özet
Noter işlemlerinde şahit bulundurma zorunluluğu, vasiyetname gibi ölüme bağlı tasarruflarda, okur-yazar olmayanların parmak izi işlemlerinde ve fiziksel engel nedeniyle imza atamayan kişilerin işlemlerinde aranan yasal bir güvencedir. Şahitler kesinlikle tarafların yakından veya uzaktan akrabası olmamalı, okur-yazar olmalı ve temiz bir sabıka kaydına sahip olmalıdır. Şahitlik bir mali kefillik olmayıp, yalnızca işlemin usulüne uygun şekilde tarafa okunduğuna ve onun da bunu hür iradesiyle kabul ettiğine tanıklık etme sorumluluğudur.